Anh Đức làm kỹ sư cho một công ty Nhật, sáu tháng ở Hà Nội, sáu tháng ở Osaka, vợ con đã chuyển sang Nhật từ năm ngoái. Cuối năm, cả hai cơ quan thuế đều có lý do để coi anh là người cư trú. Nếu không có gì phân xử, anh sẽ bị đánh thuế toàn cầu hai lần. Thứ phân xử đó là hiệp định tránh đánh thuế hai lần giữa Việt Nam và Nhật Bản. Với gia đình có cuộc sống ở hai nước, đây là văn bản đáng đọc kỹ nhất mà ít người mở ra.
- Việt Nam đã ký hiệp định tránh đánh thuế hai lần với hơn 75 nước và vùng lãnh thổ; không phải hiệp định nào đã ký cũng đang có hiệu lực.
- Hiệp định Việt Nam – Hoa Kỳ ký ngày 7/7/2015; Việt Nam đã hoàn tất phê duyệt nhưng phía Mỹ chưa phê chuẩn, nên chưa có hiệu lực.
- Hầu hết hiệp định theo mẫu OECD hoặc Liên Hợp Quốc: phân xử cư trú theo nhà ở thường trú, trung tâm quyền lợi sống còn, nơi thường xuyên có mặt, rồi quốc tịch.
- Muốn hưởng ưu đãi, thường phải có giấy chứng nhận cư trú thuế của nước kia và làm thủ tục với cơ quan thuế.
Hiệp định làm được gì và không làm được gì
Một hiệp định tránh đánh thuế hai lần làm ba việc: phân xử khi hai nước cùng coi một người là cư trú; chia quyền đánh thuế với từng loại thu nhập — lương, cổ tức, lãi, tiền thuê nhà, lãi bán tài sản; và quy định cách nước cư trú xoá phần đánh thuế trùng, thường bằng cách cho trừ số thuế đã nộp ở nước kia.
Hiệp định không tạo ra nghĩa vụ thuế mới, và không biến một người không cư trú ở đâu thành cư trú ở đâu đó. Nó cũng không xoá nghĩa vụ khai báo. Người giữ thẻ xanh Mỹ vẫn phải khai FBAR dù có hay không có hiệp định.
Bốn bậc phân xử cư trú
Quay lại anh Đức. Điều khoản về đối tượng cư trú trong hiệp định Việt Nam – Nhật Bản, như phần lớn hiệp định theo mẫu OECD, đi theo bậc thang:
- Nhà ở thường trú: nước nào anh có nhà sẵn sàng để ở lâu dài? Anh có căn hộ ở Hà Nội và căn nhà thuê dài hạn ở Osaka — cả hai.
- Trung tâm quyền lợi sống còn: quan hệ cá nhân và kinh tế gần với nước nào hơn? Vợ con, trường học, bảo hiểm y tế gia đình đều ở Nhật. Bậc này thường quyết định.
- Nơi thường xuyên có mặt: chỉ xét khi bậc 2 không phân định được.
- Quốc tịch, và cuối cùng là cơ quan thuế hai nước thoả thuận.
Với anh Đức, nhiều khả năng Nhật thắng ở bậc 2. Việt Nam khi đó chỉ đánh thuế phần thu nhập mà hiệp định cho phép Việt Nam đánh, chủ yếu là thu nhập phát sinh tại Việt Nam.
Quy tắc 183 ngày thứ hai — trong điều khoản tiền lương
Đây là điều ít người biết: ngoài quy tắc 183 ngày để xác định cư trú trong luật trong nước, hiệp định còn có một quy tắc 183 ngày khác trong điều khoản thu nhập từ lao động. Người cư trú nước A sang nước B làm việc ngắn hạn thì tiền lương chỉ bị đánh thuế ở A nếu đồng thời: có mặt ở B không quá 183 ngày trong khoảng thời gian hiệp định quy định, tiền lương không do chủ lao động là người cư trú của B trả, và không do cơ sở thường trú của chủ lao động tại B chịu. Thiếu một điều kiện là B được đánh thuế.
Ví dụ: chị Hà cư trú thuế Việt Nam, được công ty ở Hà Nội cử sang Singapore bốn tháng, lương vẫn do công ty Hà Nội trả. Theo điều khoản này, Singapore thường không đánh thuế khoản lương đó. Nếu chị ký hợp đồng với một công ty Singapore, kết quả khác hẳn.
Nước nào có, nước nào không
Danh sách hiệp định của Việt Nam bao trùm phần lớn đối tác kinh tế lớn: Singapore, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, Anh, Pháp, Đức, Canada, New Zealand và nhiều nước khác. Danh sách đầy đủ, kèm ngày hiệu lực, được cơ quan thuế Việt Nam công bố.
Hai khoảng trống quan trọng với nhà đầu tư định cư:
- Hoa Kỳ. Hiệp định ký ngày 7/7/2015 vẫn chưa có hiệu lực vì phía Mỹ chưa phê chuẩn; hai bên vẫn trao đổi kỹ thuật về văn bản này. Gia đình EB-5 có thu nhập ở cả hai nước hiện chỉ dựa vào luật trong nước: Mỹ cho tín dụng thuế nước ngoài, Việt Nam cho trừ thuế đã nộp ở nước ngoài với người cư trú, mỗi bên theo cách của mình.
- Các nước bán quốc tịch. Với các đảo quốc Caribe có chương trình quốc tịch đầu tư, hãy kiểm danh sách — hiếm khi có hiệp định với Việt Nam. Điều này ít ảnh hưởng nếu gia đình không sống và không có thu nhập ở đó, nhưng là lý do thêm để không tin vào lời quảng cáo "có hộ chiếu là hưởng thuế thấp".
Thủ tục để thật sự được hưởng
Hiệp định không tự áp dụng. Người cư trú nước ngoài có thu nhập ở Việt Nam muốn được miễn, giảm theo hiệp định thì gửi hồ sơ thông báo cho cơ quan thuế Việt Nam, kèm giấy chứng nhận cư trú thuế của nước mình cho đúng năm, thường phải hợp pháp hoá lãnh sự. Chiều ngược lại, người cư trú Việt Nam có thu nhập ở nước ngoài làm thủ tục với cơ quan thuế nước nguồn theo quy định bên đó, và dùng giấy chứng nhận cư trú do cơ quan thuế Việt Nam cấp.
Người cư trú Việt Nam có thu nhập ở nước ngoài và đã nộp thuế ở đó được trừ số thuế đã nộp khi tính thuế Việt Nam, nhưng không vượt quá số thuế Việt Nam tính trên phần thu nhập đó. Giữ chứng từ nộp thuế nước ngoài là điều kiện để được trừ. Danh mục giấy tờ có trên trang sẵn sàng hồ sơ.
Khi chọn nước để sống — Hy Lạp, Bồ Đào Nha, UAE hay Mỹ — hãy kiểm có hiệp định với Việt Nam không và có hiệu lực chưa, cùng lúc với việc xem điều kiện thẻ trên danh sách chương trình của AIDinhCu. Nội dung từng hiệp định khác nhau ở chi tiết; hãy đọc văn bản hiệp định cụ thể và hỏi cơ quan thuế hoặc chuyên gia thuế được cấp phép.
Việt Nam có hiệp định tránh đánh thuế hai lần với Mỹ không?
Hai nước đã ký ngày 7/7/2015, Việt Nam đã hoàn tất phê duyệt, nhưng phía Mỹ chưa phê chuẩn nên hiệp định chưa có hiệu lực.
Hai nước cùng coi mình là cư trú thì sao?
Nếu có hiệp định, xét lần lượt nhà ở thường trú, trung tâm quyền lợi sống còn, nơi thường xuyên có mặt, quốc tịch, rồi tới thoả thuận giữa hai cơ quan thuế. Không có hiệp định thì mỗi nước áp luật trong nước của mình.
Đi công tác nước ngoài dưới 183 ngày có bị đánh thuế lương ở đó không?
Theo điều khoản tiền lương của nhiều hiệp định, thường không, nếu lương không do chủ lao động ở nước đó trả và không do cơ sở thường trú ở đó chịu. Thiếu một điều kiện thì nước đó được đánh thuế.
Đã nộp thuế ở nước ngoài có được trừ ở Việt Nam không?
Có, với cá nhân cư trú Việt Nam: số thuế đã nộp ở nước ngoài được trừ nhưng không vượt quá số thuế Việt Nam tính trên phần thu nhập đó. Cần giữ chứng từ nộp thuế nước ngoài.
