Trong nhiều năm, câu trả lời cho "có mua được hộ chiếu châu Âu không" là "có, ở Malta". Ngày 29/04/2025, câu trả lời đó kết thúc. Đại Hội đồng của Toà án Công lý Liên minh châu Âu (CJEU) tuyên chương trình quốc tịch đầu tư của Malta trái luật EU trong vụ C-181/23, Ủy ban châu Âu kiện Malta. Phán quyết không thể kháng cáo, và nó không chỉ là chuyện của Malta.
- Phán quyết ngày 29/04/2025, do Đại Hội đồng CJEU tuyên, không có cơ chế kháng cáo.
- Đối tượng: chương trình năm 2020 cấp quốc tịch Malta "vì đóng góp đặc biệt qua đầu tư trực tiếp".
- Căn cứ: Điều 20 Hiệp ước về Chức năng Liên minh châu Âu (TFEU) và nguyên tắc hợp tác trung thực tại Điều 4(3) Hiệp ước Liên minh châu Âu (TEU).
- Malta đóng chương trình và sửa luật quốc tịch trong năm 2025; thẻ thường trú MPRP có cơ sở pháp lý riêng và vẫn hoạt động.
Chương trình bị kiện là gì
Malta có chương trình quốc tịch đầu tư từ năm 2014. Năm 2020, nước này thay bằng chương trình mới, tên chính thức là cấp quốc tịch theo hình thức nhập tịch vì đóng góp đặc biệt qua đầu tư trực tiếp. Người nộp đóng góp cho nhà nước, mua hoặc thuê nhà, quyên góp cho tổ chức từ thiện, và cư trú một thời gian — có thể ngắn tới mười hai tháng — rồi được xét cấp quốc tịch.
Ủy ban châu Âu mở thủ tục vi phạm với Malta từ năm 2020 và đưa vụ việc ra Toà án Công lý năm 2023. Lập luận chính: quốc tịch Malta kéo theo quốc tịch EU, tức quyền sống, làm việc và đi lại ở 27 nước thành viên. Bán quốc tịch Malta thực chất là bán quyền công dân của cả khối.
Toà án nói gì
Toà án thừa nhận điều mà Malta nhấn mạnh: cấp quốc tịch là thẩm quyền của từng nước thành viên. Nhưng toà nói thêm rằng thẩm quyền đó phải được thực hiện phù hợp với luật EU. Khi quốc tịch của một nước đồng thời trao quyền công dân EU, nước đó phải tôn trọng nguyên tắc tin cậy lẫn nhau giữa các nước thành viên.
Điểm then chốt là khái niệm gắn kết thực chất. Theo toà, cấp quốc tịch chủ yếu để đổi lấy khoản tiền hay khoản đầu tư định trước, không đòi hỏi mối liên hệ thật với đất nước, là thương mại hoá quốc tịch EU — trái với Điều 20 TFEU và Điều 4(3) TEU. Malta phải chịu án phí cho Ủy ban.
Điều đáng để ý: trước đó, ý kiến của Tổng Luật sư trong vụ này nghiêng về phía Malta. Toà án đã không đi theo ý kiến đó. Đây là lời nhắc rằng trong chính sách di trú, ý kiến tham vấn không phải là kết quả.
Malta làm gì sau phán quyết
Malta ngừng nhận hồ sơ mới theo chương trình cũ và sửa luật quốc tịch. Đạo luật sửa đổi năm 2025 (Đạo luật XXI) cùng quy định thi hành đăng công báo ngày 30/07/2025 chuyển sang mô hình nhập tịch theo công trạng — xét theo đóng góp đặc biệt trong các lĩnh vực như khoa học, thể thao, văn hoá, kinh doanh, không còn mức tiền định sẵn. Đây không phải đường mà một gia đình đầu tư thông thường có thể lên kế hoạch.
Số phận của những người đã nhập tịch theo chương trình cũ là câu hỏi pháp lý còn được bàn. Phán quyết nhắm vào chương trình, không tự động thu hồi quốc tịch đã cấp; mọi thay đổi với từng cá nhân phải qua quy trình riêng của Malta. Người đang ở tình huống này nên theo dõi trực tiếp từ cơ quan chính thức của Malta.
MPRP: vì sao thẻ thường trú không bị kéo theo
Malta còn một chương trình khác: MPRP, thường trú qua đầu tư, do cơ quan Residency Malta quản lý. Đây là quyền cư trú, không phải quốc tịch, và có cơ sở pháp lý riêng. Vụ C-181/23 không đụng tới MPRP. Người có thẻ MPRP sống ở Malta và đi lại trong Schengen theo quy định với người có thẻ cư trú, nhưng không có quyền công dân EU.
Anh Khang, một khách ở Hà Nội, hỏi: "Vậy MPRP có an toàn không?" Câu trả lời trung thực là: an toàn trước phán quyết này, vì phán quyết chỉ nói về quốc tịch. Nhưng khuyến nghị của Ủy ban năm 2022 đã đặt cả cư trú đầu tư dưới sự giám sát chặt hơn. Thông tin chương trình xem tại trang MPRP của AIDinhCu.
Ý nghĩa vượt ra ngoài Malta
- Không còn nước thành viên EU nào bán quốc tịch. Síp đã dừng từ 2020, Bulgaria từ 2022, nay tới Malta. Đường "mua hộ chiếu EU" về cơ bản đã khép.
- Tiêu chuẩn "gắn kết thực chất" lan sang chính sách đối ngoại. EU dùng lập luận tương tự với các nước ngoài khối bán quốc tịch: cơ chế đình chỉ miễn thị thực sửa đổi có hiệu lực từ 30/12/2025 coi việc vận hành chương trình quốc tịch đầu tư là căn cứ có thể đình chỉ.
- Hộ chiếu Caribe chịu áp lực gián tiếp. Quyền vào Schengen không cần thị thực của năm nước Caribe đang bị Ủy ban xem xét — bài về cơ chế đình chỉ miễn thị thực trong chuyên mục này nói kỹ.
Với gia đình muốn quốc tịch châu Âu, con đường còn lại là cư trú thật rồi nhập tịch thật, với thời gian dài hơn nhiều. Lộ trình đó được bàn trong mục tiêu sống ở châu Âu. Toàn văn phán quyết có trên trang chính thức của Toà án Công lý EU (curia.europa.eu) và EUR-Lex.
Còn mua được quốc tịch Malta không?
Không theo hình thức đầu tư. Sau phán quyết ngày 29/04/2025, Malta đóng chương trình và chuyển sang xét nhập tịch theo công trạng, không có mức tiền định sẵn.
Thẻ thường trú MPRP có bị ảnh hưởng?
Phán quyết C-181/23 chỉ nói về quốc tịch. MPRP là quyền cư trú với cơ sở pháp lý riêng và vẫn hoạt động, nhưng vẫn nằm trong diện EU theo dõi chặt hơn.
Người đã có quốc tịch Malta qua đầu tư có bị thu hồi không?
Phán quyết không tự động thu hồi quốc tịch đã cấp. Mọi thay đổi với từng người phải qua quy trình của Malta; nên theo dõi thông báo chính thức.
"Gắn kết thực chất" nghĩa là gì?
Là mối liên hệ thật giữa người và đất nước — cư trú, hội nhập, đời sống — thay vì chỉ một khoản tiền. Toà cho rằng cấp quốc tịch EU mà không cần gắn kết này là thương mại hoá quốc tịch.
