Con sinh ở nước ngoài: đăng ký khai sinh và quốc tịch Việt Nam cho con

Vợ chồng anh Hùng sang California theo diện EB-5, con trai đầu lòng chào đời ở San Jose. Bé có giấy khai sinh Mỹ và hộ chiếu Mỹ trong vòng vài tuần. Bà nội ở Huế hỏi: "Thế cháu có phải người Việt không?" Câu trả lời của luật là có — ngay từ lúc sinh ra. Nhưng để cháu được về Việt Nam như một công dân, làm giấy tờ, hưởng quyền như anh chị trong nhà, gia đình vẫn phải làm thủ tục ở cơ quan Việt Nam.

Ai mang quốc tịch gì từ lúc sinh

Quốc tịch của một em bé được quyết định bởi luật của nhiều nước cùng lúc. Luật Việt Nam theo nguyên tắc huyết thống: nhìn quốc tịch của cha mẹ. Luật một số nước theo nguyên tắc nơi sinh: nhìn đứa trẻ sinh ở đâu.

Con anh Hùng sinh ở Mỹ, nên là công dân Mỹ theo Tu chính án thứ 14. Bố mẹ đều còn là công dân Việt Nam (thẻ xanh không thay đổi quốc tịch), nên bé cũng là công dân Việt Nam theo Điều 15. Bé có hai quốc tịch từ ngày đầu, không ai phải chọn. Canada cũng cấp quốc tịch theo nơi sinh. Ngược lại, sinh ở Anh hay Úc chỉ được quốc tịch nếu cha hoặc mẹ là công dân hoặc thường trú nhân theo điều kiện từng nước; sinh ở Đức thì phụ thuộc thời gian cư trú hợp pháp của cha mẹ.

Với gia đình có quốc tịch đầu tư Grenada hay St Kitts và Nevis, con sinh sau khi bố mẹ đã nhập quốc tịch thường được đăng ký quốc tịch theo huyết thống qua cơ quan của nước đó — một thủ tục riêng, không tự động ghi vào đâu. Phần thêm con vào hồ sơ quốc tịch đầu tư được nói kỹ ở chuyên mục gia đình trên AIDinhCu mục tiêu cho con.

Cha hoặc mẹ là người nước ngoài: văn bản thoả thuận quyết định

Chị Mai lấy chồng người Úc, sinh con gái ở Brisbane. Theo Điều 16, con có quốc tịch Việt Nam nếu cha mẹ thoả thuận bằng văn bản vào thời điểm đăng ký khai sinh. Không có văn bản đó, con có thể không có quốc tịch Việt Nam, dù mẹ là người Việt.

Chỗ hay vấp: nhiều gia đình chỉ khai sinh ở nước sở tại, nhiều năm sau mới nghĩ tới quốc tịch Việt Nam cho con. Khi đó, con không còn được xác định quốc tịch theo thoả thuận lúc khai sinh, mà phải đi đường khác — chẳng hạn xin nhập quốc tịch theo diện có mẹ là công dân. Luật sửa đổi năm 2025 đã nới điều kiện cho trẻ em chưa thành niên nhập quốc tịch theo cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam, nhưng vẫn là một bộ hồ sơ có xét duyệt. Làm từ đầu luôn đơn giản hơn sửa về sau.

Thủ tục ở cơ quan đại diện

Gia đình đang sống ở nước ngoài làm việc với đại sứ quán hoặc tổng lãnh sự quán Việt Nam phụ trách nơi mình ở. Theo Luật Hộ tịch, có hai tình huống:

• Con đã được khai sinh ở nước sở tại (trường hợp phổ biến): làm thủ tục ghi vào sổ hộ tịch việc khai sinh đã đăng ký ở nước ngoài, kèm giấy khai sinh nước ngoài đã hợp pháp hoá lãnh sự và dịch, cùng giấy tờ quốc tịch Việt Nam của cha mẹ. Với cha mẹ khác quốc tịch, nộp kèm văn bản thoả thuận chọn quốc tịch Việt Nam cho con.
• Con chưa được khai sinh ở đâu: đăng ký khai sinh trực tiếp tại cơ quan đại diện.

Sau khi có giấy tờ hộ tịch Việt Nam, gia đình xin hộ chiếu Việt Nam cho con tại cùng cơ quan đại diện. Hộ chiếu phổ thông cấp cho trẻ dưới 14 tuổi có thời hạn 5 năm. Có hộ chiếu Việt Nam, con về nước bằng cửa công dân, không cần thị thực, ở bao lâu cũng được.

Nếu về Việt Nam trước khi làm, gia đình có thể làm thủ tục tại cơ quan hộ tịch nơi cha hoặc mẹ cư trú. Giấy tờ lập ở nước ngoài vẫn phải hợp pháp hoá lãnh sự và dịch công chứng — danh mục có trên trang sẵn sàng hồ sơ.

Tên của con trên hai bộ giấy tờ

Giấy khai sinh Mỹ ghi "Ethan Minh Nguyen"; bà nội muốn cháu tên "Nguyễn Minh Khôi". Hai bộ giấy tờ ghi hai tên khác nhau là nguồn rắc rối kéo dài cả đời: đặt vé, nhận thừa kế, làm sổ đỏ. Khi ghi vào sổ hộ tịch Việt Nam, tên thường được giữ theo giấy khai sinh nước ngoài. Gia đình nên chọn tên ngay từ khi khai sinh ở nước sở tại sao cho phần tên Việt có mặt — ví dụ đặt tên đệm tiếng Việt — và thống nhất cách viết không dấu giữa hai hộ chiếu.

Những gì đi kèm quốc tịch Việt Nam của con

Quốc tịch Việt Nam cho con quyền như mọi công dân: về nước không thị thực, đứng tên nhà đất, thừa kế không vướng điều kiện người nước ngoài. Nó cũng kéo theo nghĩa vụ. Với con trai, Luật Nghĩa vụ quân sự áp cho công dân nam trong độ tuổi gọi nhập ngũ; con sống ổn định ở nước ngoài thường được xét theo diện riêng, nhưng nếu con về Việt Nam sống lâu dài khi đến tuổi thì nên hỏi cơ quan quân sự địa phương.

Nếu con mang thêm quốc tịch của một nước không cho hai quốc tịch — như Nhật Bản hay Singapore — con có thể phải chọn khi trưởng thành. Quyết định đó là của con; việc của cha mẹ là đừng để con mất lựa chọn chỉ vì thiếu một tờ giấy lúc khai sinh.

Quy định hộ tịch, quốc tịch và giấy tờ mẫu do Bộ Tư pháp hướng dẫn và có thể thay đổi; hãy kiểm trên trang của cơ quan đại diện Việt Nam nơi bạn sống trước khi nộp.