Thường trú dài hạn EU sau năm năm: quyền chuyển sang nước thành viên khác

"Có thẻ Bồ Đào Nha năm năm rồi, con em sang Hà Lan làm việc được không?" Đây là câu chị Lan hỏi khi con gái nhận lời mời làm ở Amsterdam. Câu trả lời ngắn là: thẻ cư trú quốc gia thì không mang quyền đó sang nước khác, nhưng EU có một quy chế riêng — thường trú dài hạn EU — cho phép đúng điều chị cần, có điều kiện. Quy chế này ít được quảng cáo hơn thị thực vàng hay quốc tịch, nhưng với gia đình định sống thật ở châu Âu, nó là nấc thang quan trọng giữa thẻ cư trú và hộ chiếu.

Thường trú dài hạn EU khác thẻ thường trú quốc gia ở đâu

Mỗi nước thành viên vẫn có thẻ thường trú của riêng mình, theo luật quốc gia. Chỉ thị 2003/109 lập thêm một quy chế song song, có điều kiện chung cho cả Liên minh. Người được cấp nhận một thẻ ghi rõ "thường trú dài hạn – EU". Khác biệt lớn nhất nằm ở chương III của chỉ thị: người có quy chế này được quyền sang cư trú ở một nước thành viên thứ hai quá ba tháng để làm việc, tự kinh doanh, học tập hoặc vì mục đích khác — điều mà thẻ cư trú quốc gia không cho.

Ngoài ra, người thường trú dài hạn được đối xử bình đẳng với công dân nước sở tại ở nhiều mặt: việc làm, giáo dục và đào tạo nghề, an sinh xã hội, ưu đãi thuế, quyền tiếp cận nhà ở. Họ cũng được bảo vệ chặt hơn trước quyết định trục xuất. Ireland và Đan Mạch không tham gia chỉ thị này, nên không cấp quy chế và không bị ràng buộc.

Năm năm "liên tục" nghĩa là gì

Điều 4 của chỉ thị đòi năm năm cư trú hợp pháp và liên tục trên lãnh thổ nước nơi nộp đơn, ngay trước thời điểm nộp. Những lần vắng mặt dưới sáu tháng liên tiếp và cộng lại không quá mười tháng trong năm năm không làm đứt mạch. Các nước có thể cho phép vắng mặt lâu hơn vì lý do đặc biệt như nghĩa vụ quân sự, bệnh nặng, công tác — nhưng đó là ngoại lệ, không phải quy tắc.

Đây là chỗ thị thực vàng và thường trú dài hạn đi hai đường. Thẻ thị thực vàng Hy Lạp không đòi ngày có mặt nào để gia hạn; thẻ cư trú đầu tư Bồ Đào Nha chỉ đòi vài tuần trong mỗi chu kỳ. Một gia đình như của chị Lan — sống chủ yếu ở Việt Nam, mỗi năm sang châu Âu một tháng — giữ thẻ hoàn toàn hợp lệ, nhưng mỗi năm vắng mặt khoảng mười một tháng. Năm năm như vậy không phải năm năm cư trú liên tục theo chỉ thị. Thẻ còn hạn không đồng nghĩa với sống ở đó.

Chỉ thị cũng loại trừ những người cư trú chỉ vì lý do tạm thời, và các nước thành viên diễn giải khoản này khác nhau. Người cư trú theo diện du học chỉ được tính một nửa thời gian học, khi sau đó chuyển sang diện khác. Cách mỗi nước tính thời gian của người có thẻ đầu tư cũng không giống nhau, nên phải xem luật quốc gia nơi nộp.

Điều kiện ngoài thời gian

Người nộp phải chứng minh nguồn thu nhập ổn định và đều đặn đủ nuôi bản thân và gia đình mà không phải dựa vào trợ cấp xã hội, và có bảo hiểm y tế. Điều 5 cho phép từng nước đặt thêm điều kiện hội nhập theo luật quốc gia. Trên thực tế, nhiều nước yêu cầu trình độ ngôn ngữ ở mức cơ bản hoặc bài kiểm tra hiểu biết xã hội — Đức, Áo, Hà Lan nổi tiếng chặt về khoản này, trong khi nước khác nhẹ hơn.

Với nhà đầu tư, thu nhập thụ động từ cho thuê, cổ tức, lãi tiền gửi thường được chấp nhận nếu chứng minh được tính đều đặn. Nhưng hồ sơ thu nhập chỉ có ở Việt Nam, không khai thuế ở nước nơi nộp, dễ làm nhân viên đặt câu hỏi: bạn có thật sự sống ở đây không?

Sang nước thứ hai: quyền có thật, nhưng không trơn tru

Trở lại con gái chị Lan. Giả sử chị đã có quy chế thường trú dài hạn EU do Bồ Đào Nha cấp. Con chị — nếu bản thân cô cũng có quy chế này — được quyền sang Hà Lan làm việc, nhưng phải nộp đơn cư trú ở Hà Lan, thường trong vòng ba tháng sau khi đến. Theo điều 14 và 15, nước thứ hai được phép:

• xét tình hình thị trường lao động và áp thủ tục tuyển dụng quốc gia với người sang làm thuê hoặc tự kinh doanh;
• đòi chứng minh thu nhập ổn định và bảo hiểm y tế;
• đòi tham gia khoá hội nhập, như học ngôn ngữ, nếu người đó chưa phải đáp ứng điều kiện hội nhập ở nước thứ nhất;
• giữ hạn ngạch đối với người nước ngoài nếu luật quốc gia đã có từ trước.

Ở nước thứ hai, người đó nhận một thẻ cư trú thường, không phải thường trú dài hạn EU. Muốn có quy chế ở nước mới, lại phải tích đủ năm năm ở đó. Đây là điểm nhiều người kỳ vọng sai: quy chế không phải "thẻ xanh châu Âu" cho đi đâu ở đâu tuỳ thích.

Khi nào mất quy chế

Điều 9 quy định người thường trú dài hạn có thể mất quy chế khi vắng mặt khỏi lãnh thổ EU 12 tháng liên tục, hoặc khi đã sang nước thứ hai và được cấp quy chế ở đó. Sau sáu năm vắng mặt khỏi nước đã cấp, quy chế ở nước đó cũng có thể mất. Các nước được phép nới các mốc này. Với gia đình có cha mẹ già ở Việt Nam, một năm về chăm sóc người thân là đủ để mất thứ đã mất năm năm mới có — trừ khi luật quốc gia cho ngoại lệ.

Bản sửa đang tới: đọc tin cho đúng

Uỷ ban châu Âu đề xuất viết lại chỉ thị từ tháng 4/2022, nhằm làm quy chế hấp dẫn hơn: cho cộng dồn thời gian cư trú ở nhiều nước thành viên, nới giới hạn vắng mặt, giảm rào cản khi sang nước thứ hai. Sau nhiều vòng đàm phán, Hội đồng và Nghị viện châu Âu đạt thoả thuận sơ bộ vào tháng 5–6/2026. Văn bản còn phải được hai cơ quan thông qua chính thức, đăng Công báo, và các nước có thời hạn chuyển hoá vào luật quốc gia. Nghĩa là trong vài năm tới, bản 2003 vẫn là luật đang áp dụng. Khi đọc quảng cáo "luật mới cho phép…", hãy kiểm xem đó là đề xuất, thoả thuận, hay đã có hiệu lực, và cách tính thời gian của người có thẻ đầu tư trong bản cuối cùng là gì.

Với gia đình đang chọn chương trình, câu hỏi thực tế là: bạn định sống ở châu Âu hay chỉ cần quyền đi lại? Nếu chỉ cần đi lại, thẻ cư trú hoặc hộ chiếu thứ hai là đủ — xem hộ chiếu thứ hai và công cụ đếm 90/180 ngày. Nếu định sống thật và tiến tới quốc tịch, hãy tính số ngày có mặt từ năm đầu tiên, và xem gợi ý chương trình theo mục tiêu "sống ở châu Âu" trên AIDinhCu.com. Văn bản chỉ thị và tiến trình bản sửa có trên EUR-Lex; điều kiện quốc gia cần đối chiếu với cơ quan di trú nơi nộp.