Anh Tuấn có quốc tịch Việt Nam và quốc tịch St Kitts và Nevis, sống một nửa năm ở Melbourne với vợ con, nửa năm ở TP.HCM lo nhà máy. Lần đầu về nước sau khi có hộ chiếu mới, anh định dùng cuốn St Kitts "cho nhanh" và bị nhân viên hãng bay hỏi thị thực Việt Nam đâu. Anh không có. Câu chuyện của anh là câu chuyện chung của người hai quốc tịch: cuốn hộ chiếu mạnh ở nơi khác lại là cuốn yếu nhất khi về chính quê nhà.
- Nhập cảnh bằng hộ chiếu Việt Nam còn hạn: là công dân về nước, không cần thị thực, không giới hạn số ngày ở.
- Nhập cảnh bằng hộ chiếu nước ngoài: cần thị thực, thị thực điện tử, giấy miễn thị thực hoặc thuộc diện miễn thị thực đơn phương.
- Thị thực điện tử Việt Nam tối đa 90 ngày, một hoặc nhiều lần, mở cho công dân mọi nước từ 15/8/2023.
- Giấy miễn thị thực cho người Việt định cư ở nước ngoài có thời hạn tối đa 5 năm, mỗi lần nhập cảnh tạm trú tối đa 180 ngày (Nghị định 82/2015/NĐ-CP).
Hộ chiếu Việt Nam: lựa chọn mặc định, và vì sao
Với người vẫn giữ quốc tịch Việt Nam, về nước bằng hộ chiếu Việt Nam gần như luôn là cách đơn giản nhất. Bạn qua cửa công dân, không xin thị thực, không đếm ngày, không lo hết hạn tạm trú. Bạn cũng ở đúng tư cách mà luật Việt Nam vốn nhìn nhận bạn: công dân.
Điều kiện để dùng được cách này là hộ chiếu Việt Nam còn hạn. Hộ chiếu phổ thông cấp cho người từ 14 tuổi trở lên có thời hạn 10 năm, cấp cho trẻ dưới 14 tuổi thời hạn 5 năm, theo Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam năm 2019. Gia đình sống ở nước ngoài có thể làm hộ chiếu tại đại sứ quán hoặc tổng lãnh sự quán Việt Nam nơi mình ở. Đừng để hộ chiếu Việt Nam hết hạn rồi mới nghĩ tới — hẹn ở cơ quan đại diện có khi mất nhiều tuần.
Hộ chiếu nước ngoài: ba cánh cửa, ba trần ngày khác nhau
Có những lúc dùng hộ chiếu nước ngoài là bắt buộc: hộ chiếu Việt Nam hết hạn, bị mất, hay đang ở cơ quan đại diện chờ đổi. Khi đó bạn vào Việt Nam như một người nước ngoài, theo Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài, và phải chọn một trong ba cánh cửa:
- Thị thực điện tử: từ 15/8/2023, theo Luật 23/2023/QH15, Việt Nam cấp thị thực điện tử cho công dân mọi nước, thời hạn tối đa 90 ngày, một lần hoặc nhiều lần. Đây là đường dễ nhất cho người mang hộ chiếu Caribe, vì các nước Caribe không nằm trong danh sách miễn thị thực đơn phương của Việt Nam.
- Miễn thị thực đơn phương: áp cho công dân một danh sách nước do Chính phủ quyết định, thời gian tạm trú tối đa 45 ngày mỗi lần. Người có quốc tịch Đức, Pháp, Anh hay Nhật thường đi đường này. Danh sách được điều chỉnh theo từng nghị quyết, nên kiểm trước mỗi chuyến.
- Giấy miễn thị thực: dành cho người Việt Nam định cư ở nước ngoài mang hộ chiếu nước ngoài, cùng vợ, chồng, con của họ. Giấy có thời hạn tối đa 5 năm và phải ngắn hơn hạn hộ chiếu ít nhất 6 tháng; mỗi lần nhập cảnh được tạm trú tối đa 180 ngày.
Với anh Tuấn, giấy miễn thị thực là lựa chọn hợp lý nếu vì lý do nào đó anh phải dùng hộ chiếu St Kitts lâu dài. Còn nếu chỉ một lần, thị thực điện tử là đủ. Nhưng lời khuyên đúng nhất vẫn là: làm lại hộ chiếu Việt Nam.
Vào bằng cuốn nào, ra bằng cuốn đó
Quy tắc này nghe hiển nhiên nhưng rất nhiều người vấp. Hệ thống quản lý xuất nhập cảnh ghi nhận lượt vào theo giấy tờ đã quét. Vào bằng hộ chiếu Việt Nam mà ra bằng hộ chiếu St Kitts, biên phòng sẽ không thấy dấu nhập cảnh nào trên cuốn St Kitts; còn cuốn Việt Nam thì treo ở trạng thái "chưa xuất cảnh". Ở chiều ngược lại, vào bằng hộ chiếu nước ngoài rồi ở quá thời hạn tạm trú, sau đó ra bằng hộ chiếu Việt Nam, là kiểu vi phạm để lại dấu vết.
Với chặng bay nối tiếp, phần này cần tính cả hai đầu. Ví dụ bay TP.HCM – Singapore – Melbourne: rời Việt Nam bằng hộ chiếu Việt Nam, nhưng nhập cảnh Úc bằng hộ chiếu nước ngoài có quyền vào Úc. Hãng bay ở Tân Sơn Nhất sẽ hỏi giấy tờ cho điểm đến cuối, nên hãy đưa cả hai cuốn khi làm thủ tục, và nói rõ cuốn nào dùng cho nước nào. Công cụ Lộ trình nhiều chặng giúp liệt kê điều kiện từng chặng theo từng hộ chiếu.
Ở Việt Nam bao lâu thì phải lo gì
Dùng hộ chiếu Việt Nam thì không có trần ngày, nhưng có những nghĩa vụ đi kèm với việc ở lâu. Ở tại nhà người thân hay căn hộ thuê, việc thông báo lưu trú hoặc đăng ký tạm trú làm theo Luật Cư trú như mọi công dân. Ở từ 183 ngày trở lên trong một năm dương lịch, bạn thường trở thành cá nhân cư trú thuế Việt Nam — chuyện này được phân tích kỹ ở chuyên mục cư trú thuế.
Dùng hộ chiếu nước ngoài thì trần ngày là ràng buộc cứng. Muốn ở lâu hơn thời hạn tạm trú, phải gia hạn trước khi hết hạn theo thủ tục của Cục Quản lý xuất nhập cảnh, không phải "ra nước ngoài vài ngày rồi vào lại" như nhiều người vẫn làm.
Trường hợp đặc biệt: hộ chiếu Việt Nam bị mất ở nước ngoài
Chị Thu, sống ở Athens với thẻ thị thực vàng Hy Lạp và hộ chiếu Grenada, đánh rơi hộ chiếu Việt Nam ba tuần trước ngày về ăn Tết. Chị có hai lựa chọn: làm lại hộ chiếu Việt Nam ở đại sứ quán — mất thời gian xác minh — hoặc xin thị thực điện tử Việt Nam bằng hộ chiếu Grenada để về kịp, rồi làm lại hộ chiếu Việt Nam ở trong nước. Cách thứ hai hợp lệ, miễn chị vào và ra bằng cùng cuốn Grenada trong chuyến đó, và khai báo mất hộ chiếu Việt Nam đúng thủ tục để cuốn cũ bị huỷ giá trị.
Bài học ở đây: luôn giữ bản chụp hai cuốn hộ chiếu, căn cước, giấy khai sinh ở nơi dễ lấy, và biết trước số điện thoại lãnh sự của cả hai nước. Danh mục giấy tờ nên mang theo khi về nước có trên trang sẵn sàng hồ sơ.
Còn quyền lợi lãnh sự khi ở Việt Nam?
Một điểm ít người nghĩ tới: khi bạn đang ở Việt Nam, Việt Nam coi bạn là công dân của mình. Dù vào bằng hộ chiếu nào, khả năng lãnh sự của nước kia đứng ra can thiệp cho bạn trước cơ quan Việt Nam rất hạn chế — đây là nguyên tắc phổ biến trong quan hệ quốc tế về người nhiều quốc tịch. Hộ chiếu thứ hai bảo vệ bạn ở nước thứ ba, không phải ở Việt Nam. Nếu mục tiêu chính của gia đình là "có chỗ dựa pháp lý khi ở trong nước", hãy nói rõ điều đó với cố vấn; cố vấn trên AIDinhCu.com mục tiêu dự phòng giải thích hộ chiếu thứ hai làm được gì và không làm được gì.
Thời hạn thị thực, danh sách miễn thị thực và điều kiện giấy miễn thị thực được điều chỉnh khá thường xuyên. Trước mỗi chuyến, hãy kiểm trên cổng thị thực điện tử chính thức của Cục Quản lý xuất nhập cảnh hoặc hỏi cơ quan đại diện Việt Nam nơi bạn đang sống.
Có hai quốc tịch thì về Việt Nam nên dùng hộ chiếu nào?
Nên dùng hộ chiếu Việt Nam còn hạn: không cần thị thực, không giới hạn số ngày ở, và khớp với tư cách công dân khi làm giấy tờ trong nước. Dùng hộ chiếu nước ngoài thì phải có thị thực hoặc giấy miễn thị thực.
Giấy miễn thị thực cho ở Việt Nam bao lâu mỗi lần?
Theo Nghị định 82/2015/NĐ-CP, mỗi lần nhập cảnh bằng giấy miễn thị thực được tạm trú tối đa 180 ngày. Giấy có thời hạn tối đa 5 năm và phải ngắn hơn hạn hộ chiếu nước ngoài ít nhất 6 tháng.
Vào bằng hộ chiếu Việt Nam, ra bằng hộ chiếu nước ngoài có được không?
Không nên. Hệ thống ghi nhận lượt vào theo giấy tờ đã quét, nên đổi hộ chiếu khi xuất cảnh làm hồ sơ lệch nhau. Hãy vào và ra Việt Nam bằng cùng một cuốn, rồi dùng cuốn còn lại cho nước đến tiếp theo.
Hộ chiếu Caribe có được miễn thị thực vào Việt Nam không?
Các nước Caribe hiện không thuộc danh sách miễn thị thực đơn phương của Việt Nam. Người mang hộ chiếu Caribe có thể xin thị thực điện tử tối đa 90 ngày, hoặc giấy miễn thị thực nếu là người Việt định cư ở nước ngoài.
